तारुकाले सुरु गरेको सांस्कृतिक स्वच्छताको अभ्यास

नुवाकोट । १ माघ, २०८२ । दिउँसोको १ बजे । तारुकाको चन्दनी कटरबोटमा पुग्दा माघे संक्रन्ति मेलाको उत्सव चलिरहेको थियो । हजारौँ मानिसको भिडमा फुर्तिला एक हल गोरु एकअर्कालाई झम्टिँदै सिंङ जुधाइरहेका थिए ।

मञ्चमा एक जोडी कलाकारको उस्तै फुर्ती देखिन्थ्यो । मैदानका प्रतिस्पर्धीका सिंङजस्तै तिखा दोहोरीका टुक्काहरुले मञ्चका प्रतिस्पर्धी एकअर्कालाई झम्टिँदै थिए ।

चौरका वरिपरि, पाटा, सुर्का र कान्लाहरुमा घेरा लागेका दर्शकहरु उस्तै फुर्तीसाथ दुई प्रतिस्पर्धाको साक्षी बनिरहेका थिए । दुवै प्रतिस्पर्धामा रोषभन्दा बढी जोस देखिन्थ्यो ।

मञ्चमा न कसैको आसन थियो, न कसैको भाषण । आसन र भाषणको प्रतिस्पर्धाबाट विमुख भएर माघेसंक्रान्ति मेलाले इतिहास र संस्कृतिको प्रतिस्पर्धालाई अंगालेको प्रस्टै आभाष हुन्थ्यो ।

बझांगी राजा जयपृथ्वीबहादुर सिंहसँग समेत जोडिने सदिऔँ पुरानो ऐतिहासिक पृष्ठमूमि भएको तारुकाको माघेसंक्रन्ति गोरु जुधाइ मेला पछिल्ला केही दशक गोरुको भन्दा ज्यादा राजनीतिक गुटउपगुटका टाउकेहरुको क्रिडास्थल बनिरहेको थियो ।
गोरुको जुधाइभन्दा पहिले कुन पार्टीको कुन गुटको नेतालाई प्रमुख अतिथि बनाउने भन्ने जुधाइले जगहँसाइ गथ्र्यो । मञ्चमा हुने आशन ग्रहणमा कुन गुटका अतिथिहरुको वर्चस्व देखिन्छ, जित त्यसैको ठहरिथ्यो । यथोचित आशन नपाउने गुटले हारको कुन्ठामा गुम्सिँदै प्रतिशोधका लागि अर्को माघेसंक्रान्तिको दिन गन्दै बस्ने अवस्था थियो ।

कुनै साल त गुटबन्दीकै कारण मेला विभाजन भएको दृश्यसमेत तारुकावासीले देख्नुपरेको थियो । दुई पाटामा दुई गुटका गोरु जुध्दा मेला मात्रै चिरा परेको थिएन, तारुकावासीको मन पनि नमिठोसँग चिरिएको थियो ।

त्यो भूकम्पपछिको समय थियो । देश संविधान निर्माणको जटिलतामा जकडिएको थियो । स्थानीय सरकार थिएन । केन्द्रमा सर्वदलीय सरकार त गाउँमा सर्वदलीय संयन्त्रले शासन चलाइरहेको थियो । दलीय संयन्त्रमा भागबन्डा मिले एकमत, नमिले विभाजन । त्यही अभ्यासको परिणति थियो, माघेसंक्रान्ति मेलाको विभाजन ।

त्यतिबेले, भूकम्पपछिको पुनर्निमाणमा अग्रसर हुँदै गाउँको उम्दा समाजसेवीका रुपमा उदाएका थिए, आजका गाउँपालिका अध्यक्ष शिव अधिकारी अविरल । गाउँको मेलाको विभाजन देखेर मन दुखाउने हजारौँमध्येमा उनी पनि एक थिए ।
अनि, उनले सुरु गरे किसानहरुसँगको संवाद । गोरुपालक किसानहरुका मनमा ‘हाम्रो मेला हामी आफैँले चलाउन सक्छौँ’ भन्ने विश्वास भरिदिएर उनले किसानकै समिति बनाउन सघाए । किसानले बनाएको समितिले नै मेलाको आयोजना र व्यवस्थापन गर्ने भयो ।
स्थानीय सरकार आएसँगै मेलाको व्यवस्थापनमा किसानसँगै सरकार पनि सहभागी हुने भयो । तर, समस्या यत्तिले मात्रै समाधान हुने थिएन । सबै दलका सबै गुटका प्रतिनिधिदेखि केन्द्र, प्रदेश र जिल्लाबाट जाने हाई प्रोफाइलहरुको लर्कोले मञ्च भरिने, अनि सबैका भाषण सुन्दासुन्दै दिन सकिने ।

ठाउँ र परिस्थिति हेरी सन्दर्भअनुरुपको भाषण गर्ने संस्कारको जन्म नै नभएको हाम्रो समाजमा भिन्न भिन्न दलका दर्जनौँ राजनीतिज्ञको उपस्थिति एउटै मञ्चमा हुनु नै एउटा जुधाइको महोत्सव हो । अनि त, मञ्चको जुधाइले मैदानको गोरु जुधाइलाई कप्लक्कै निल्ने नै भयो ।

देशभरबाट सांस्कृतिक मेला हेर्न पुग्ने दर्शकका लागि यो मेलाभन्दा बढी चुनावी सभाजस्तो लाग्न थालेको दशकौँ भइसकेको थियो । कृषकहरुको पौरख र गाउँलेहरुको मनोरञ्जनको उत्सवको रुपमा सुरु भएको यो मेलाले आफ्नो सांस्कृतिक, ऐतिहासिक सर्वोच्चता गुमाउँदै गएको प्रस्टै देखिन्थ्यो ।

गाउँपालिका अध्यक्ष भएपछि उनै शिव अधिकारी अविरलले माघेसंक्रान्ति मेलालाई ऐतिहासिक स्वरुपमा फर्काउने उपायको खोजी गर्न थाले । फलस्वरुप, तेस्रो वर्षमा आएर उनी मेलाको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र मनोरञ्जनात्मक पक्षमाथि हाबी भएको धुमिल राजनीतिलाई जरैदेखि उखेल्न सफल भएका छन् ।

यसपटकको मेलामा उनले सबै राजनीतिक शक्तिसँगै आफू स्वयंलाई समेत मञ्चबाट उतारिदिए । मेलामा आउने हरेक आगन्तुकको हैसियत समान बनाइदिए । न अतिथिको वर्गीकरण भयो, न कसैको आशन ग्रहण, न त कुनै भाषण । मैदानमा गोरु र मञ्चमा कलाकारको वर्चश्व कायम गरिदिए । इतिहास, संस्कृति र मनोरञ्जनबाहेक मेलामा अरु कसैको प्रवेश बर्जित गरियो ।
सदिऔँ लामो इतिहास भएको, राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै ख्याती पाएको, देशभर फैलिँदै गएको र स्पेनको बुल फाइटसँग तुलना हुन थालेको मोघेसंक्रान्ति गोरुजुधाइ मेलाको उद्गमस्थल नुवाकोटको तारुका नै हो । मूल संग्लिए खोला संग्लिन्छ भनेझैँ तारुकामा भएको यो सांस्कृतिक सर्वोच्चताको प्रयासले अन्य स्थानहरुमा हुने गोरु जुधाइ मेलालाई समेत ऐतिहासिक स्वरुपमा फर्किन पक्कै प्रेरित गर्ने छ ।

इतिहास, कला, साहित्य र संस्कृतिभित्र घुसेको राजनीतिको शूललाई निकालेर फाल्न र यस्ता सांस्कृतिक उत्सवलाई स्वच्छ, सौहार्द र एकात्मक बनाइराख्न तारुकाबाट सुरु भएको यो प्रयास साँच्चै स्वागतयोग्य छ ।