समस्या र सम्भावना बोकेको मुस्ताङ

मुस्ताङ नेपालको एक रमणीय र ऐतिहासिक क्षेत्रहरू मध्ये एक हो। यो क्षेत्रले प्राकृतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट महत्त्वपूर्ण स्थान राख्दछ। मुस्ताङले आफ्नो अद्वितीय भौगोलिक स्थिति र विभिन्न दृष्टिकोणबाट समस्याहरूसँग जुझिरहेको छ, भने यो क्षेत्रमा अझ धेरै सम्भावनाहरू पनि लुकेको छ।

मुस्ताङको भौगोलिक स्थिति
नेपालको मध्य पर्वतीय क्षेत्रको एक भाग हो मुस्ताङ, जसले हिमालयको काखमा अवस्थित रहेको कारण उच्च हिमाली क्षेत्रको विशेषताहरू बोकेको छ। यहाँको भौगोलिक स्थिति र जलवायु अवस्था जहाँ वर्षात कम र हिमपात अत्यधिक हुन्छ; यसलाई कृषि उत्पादन र यातायातका लागि चुनौतीपूर्ण बनाउँछ। मुस्ताङको अधिकांश भूभाग उच्च पहाडी र वादीहरूको साथमा रहेको छ, जसले कृषिको सम्भावनामा असर पुर्या उँछ। यस क्षेत्रको कूल औसत वर्षा कम भएको कारण, यहाँको कृषि परम्परागत तरीकामा आधारित छ, र सुख्खा जस्ता समस्याको संभावना बढी छ।

सामाजिक र सांस्कृतिक चुनौतीहरू
मुस्ताङको समाज परम्परागत र सांस्कृतिक दृष्टिकोणले अझै पनि नयाँ प्रवृत्तिहरूसँग संघर्ष गरिरहेको छ। शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच जस्ता प्राविधिक समस्याहरू छन्। हालका वर्षहरूमा मुस्ताङको पर्यटन क्षेत्रले धेरै विकास देखाएको छ तर यसले सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनमा पनि नयाँ चुनौतीहरू ल्याएको छ। पर्यटकहरूको आगमनले स्थानीय संस्कृतिमा असर पुर्याउने डर पनि उत्पन्न भएको छ। यसै गरी, मुस्ताङको परम्परागत जीवनशैली र जैविक विविधता पनि जोखिममा परेको छ। पर्यटनका कारण फोहोर, प्रदूषण र अनियन्त्रित निर्माण कार्यहरूले पर्यावरणीय असन्तुलन निम्त्याउन सक्छ।

मुस्ताङको आर्थिक स्थिति
मुस्ताङको अर्थव्यवस्था मुख्यत: कृषि र पर्यटनमा आधारित छ। यहाँका किसानहरू प्रायः मकै, गहुँ, आलु, फापर, स्याउ आदि उत्पादन गर्छन्, तर अत्यधिक भौगोलिक कठिनाइ र पानीको अभावले कृषिमा सीमित उत्पादन भएका छन्। कृषि क्षेत्रका समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्नका लागि प्रौद्योगिकिको उपयोग र सिंचाइ प्रणालीको विकास आवश्यक छ। साथै, बजारको पहुँच र यातायातका समस्या पनि यहाँका किसानहरूको उत्पादनलाई विक्रि गर्नमा ठूलो समस्या बनिरहेको छ। तर, पर्यटनको विकासले मुस्ताङलाई केही हदसम्म आर्थिक समृद्धि दिएको छ। यहाँको लोमान्थाङ्ग, जोमसोम लगायतका ऐतिहासिक र धार्मिक स्थलहरू पर्यटकहरूको आकर्षण बनिरहेका छन्। यसबाट स्थानीय बासिन्दाले रोजगारी र आर्थिक फाइदा पाएका छन्। यद्यपि, पर्यटनमा अत्यधिक निर्भरता विकासका लागि टिकाउ समाधान हुन सक्दैन, किनकि यसले प्राकृतिक र सांस्कृतिक धरोहरलाई खतरा पुर्याउन सक्छ। त्यसैले, मुस्ताङका लागि पर्यावरणीय दृष्टिकोणबाट पनि सतर्कता अपनाउनु अत्यावश्यक छ।

यातायात
मुस्ताङको प्रमुख समस्या भनेको यातायात र सञ्जालको असहज अवस्था हो। यहाँका अधिकाशं स्थानहरू पहुँचयोग्य छैनन्, जसका कारण यहाँका स्थानीय बासिन्दालाई दैनिक जीवनका लागि आवश्यक सामानहरू ल्याउन र जानको लागि ठूलो कठिनाइको सामना गर्नुपर्छ। खासगरी, वर्षाको मौसममा सडकहरू अवरुद्ध हुनु र सडकको स्थिति कमजोर हुनुका कारण, यो क्षेत्रसँग बाह्य सम्पर्क सीमित छ। यातायात पूर्वाधारको सुधारको लागि सडक विस्तार र कालोपत्रेकरण कार्य प्राथमिकता दिनुपर्नेछ। सडकको स्तरोन्नति र अन्य गाउँसम्मको सडक निर्माणले यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरूलाई आर्थिक गतिविधिहरूमा संलग्न गर्न थप मद्दत पुर्याउन सक्छ। साथै, हवाई यातायातको सेवा बढाउनु पनि महत्त्वपूर्ण हुनेछ, जसले पर्यटकहरूको आगमनलाई प्रोत्साहन दिनेछ र व्यापारिक गतिविधिहरूलाई सजिलो बनाउनेछ।

स्वास्थ्य सेवाहरू
मुस्ताङका स्वास्थ्य सेवाहरू अझै पनि अत्यन्त सीमित छन्। विशेष गरी दूरदराजका क्षेत्रहरूमा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न स्थानीय बासिन्दाहरूलाई लामो यात्रा गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य सर्तकता र सेवा सुविधाहरूको पहुँच सुधार्नु यहाँको विकासका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूको संख्या वृद्धि र त्यहाँ कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीहरूको तालिम र क्षमता वृद्धि गर्नाले यहाँका जनतालाई स्वास्थ्य सेवामा पहुँच पुर्याउन मद्दत पुर्याउँछ।

शिक्षा सेवाहरु
शिक्षा, कुनै पनि समाजको समग्र विकासका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण आधार हो। मुस्ताङमा शिक्षाको अवस्था सुधार गर्नु पनि एक प्राथमिक आवश्यकता हो। यहाँका धेरै स्थानहरूमा आधारभूत शिक्षा र सुविधाहरूको कमी छ। गुणस्तरीय शिक्षकहरूको नियुक्ति र आधुनिक शिक्षण सामग्रीको आपूर्ति गर्दै मुस्ताङका बालबालिकाहरूलाई राम्रो शिक्षा प्रदान गर्न सकिन्छ। साथै दूरदराजका इलाकामा इ-लर्निङको प्रवर्द्धन गर्दा शिक्षा प्रणालीमा सुधार ल्याउन मद्दत मिल्नेछ।

कोरोला नाका
कोरोला नाका नेपाल र चीन बीचको एक प्रमुख व्यापारिक र सीमाना नाका हो। सीमामा तैनाथ प्रहरीहरूको काम केवल सुरक्षा मात्र होइन, देशको इज्जत र स्वाभिमानको रक्षा समेत हो। एकातिर चीनले आफ्ना प्रविधि र संसाधनको प्रभावशाली प्रयोग गरेर विकास र सुरक्षामा ठूलो प्रगति गरेको छ भने अर्कोतिर नेपालको सीमामा तैनाथ सुरक्षा बल सीमित साधन र श्रोतको साथ आफ्नो दायित्व निर्वाह गर्दैछन्। एकातिर शानको साथ चीनको राष्ट्रिय झण्डा फरफराउछ भने नेपालको राष्ट्रिय झण्डा च्यात्तिएको अवस्थामा हुन्छ।

राष्ट्रको चिन्ह र झण्डा पत्तो नहुने गरी च्यातिएको अवस्थामा हुनु हाम्रो स्वाभिमान र आत्मसम्मान माथिको प्रश्न होइन र ? समाज र राष्ट्रका हरेक नागरिकलाई एकताबद्ध भएर देशको सशक्तीकरण र स्वाभिमानको रक्षाका निम्ति सामूहिक जिम्मेवारीको भावना जागृत गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। सरकार र जनताबीचको सहभागिता र समर्थनले मात्र सीमामा आएको सुरक्षा चुनौतीहरुको समाधान गर्न सकिन्छ।

 

मुस्ताङको सम्भावनाहरू
मुस्ताङका धेरै समस्याहरू रहेका भए पनि यस क्षेत्रमा निकै उच्च सम्भावनाहरू पनि लुकेका छन्। यस क्षेत्रको अनौठो भौगोलिक र सांस्कृतिक पहिचानले यहाँको पर्यटनलाई एक अनौठो र प्रासंगिक दिशा दिन सक्छ। यदि पर्यटनलाई सही तरिकामा व्यवस्थापन गरियो भने, यसले यहाँका स्थानीय मानिसहरूको जीवनस्तरमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्छ। विकसित अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनाका लागि कृषि, पर्यटन र हस्तशिल्प क्षेत्रमा अन्वेषणको सम्भावना रहेको छ। मुस्ताङको कृषि क्षेत्रमा उन्नत प्रविधिको प्रयोग, सिंचाइ व्यवस्था सुधार र जैविक खेतीको प्रोत्साहनले यहाँको कृषिमा वृद्धि ल्याउन सक्छ। साथै, यो क्षेत्रको सौर्य ऊर्जा र पवन ऊर्जा विकासका लागि पनि पर्याप्त सम्भावना रहेको छ। यसबाहेक, मुस्ताङको ऐतिहासिक र धार्मिक स्थलहरूको संरक्षण, पुनर्निर्माण र प्रचार प्रसारले यसलाई एक प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन सक्छ। यहाँका मठ-मन्दिर र गुफाहरूको संरक्षण र प्रवर्धन गर्दै धार्मिक पर्यटनलाई बढावा दिन सकिन्छ।

मुस्ताङ, जसले समस्याहरू र सम्भावनाहरू दुवैलाई बोकेको छ। यहाँका भौगोलिक, सांस्कृतिक र सामाजिक चुनौतीहरूलाई ध्यानमा राख्दै, यस क्षेत्रको समृद्धि र विकासका लागि दीर्घकालीन रणनीतिक योजना आवश्यक छ। मुस्ताङको सम्भावनालाई पहिचान गर्दै, यसलाई विश्व मानचित्रमा एक प्रमुख पर्यटन गन्तव्य बनाउँदा, यहाँका बासिन्दाहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन र जैविक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक धरोहरहरूको संरक्षणमा ध्यान दिन आवश्यक छ। मुस्ताङको विकासका लागि राज्यको समुचित लगानी र नीति निर्माण आवश्यक छ, जसले यस क्षेत्रलाई आर्थिक र सामाजिक दृष्टिकोणबाट समृद्ध बनाउन मद्दत पुर्याउँछ।

केसी शंकरदेव क्याम्पस नेविसंघ विद्यार्थी नेता हुन्।